Tính đúng sai phía sau của mỗi quyết định

     Xin mượn khái niệm về hai cấp độ của sự thật trong giáo pháp nhà Phật; đó là Tục đế và Chân đế. Tục đế là sự thật tương đối mà con người dùng hiện tượng luận để nhìn nhận những gì xảy ra trong cuộc sống đời thường. Trong địa hạt của Tục đế, tồn tại những cặp thái cực như "sáng và tối"; "dương và âm"; "nóng và lạnh"; "cao và thấp"; "lớn và nhỏ"; "nhanh và chậm"... Chân đế là sự thật tuyệt đối, được nhìn nhận ở khía cạnh bản thể luận của sự vật, sự việc. Trong địa hạt của Chân đế, tất cả đều là không. Khi nói rằng sóng biển có lúc cao và lúc thấp thì khi đó ta đang nói về hình tướng mang tính tương đối của sóng biển, đó là sự nhìn nhận theo Tục đế. Nhưng xét về mặt bản chất thì sóng biển là nước, mà nước thì không phân biệt cao hay thấp; đó là sự nhìn nhận theo Chân đế. Trong những dòng suy ngẫm này, ta sẽ không sa đọa vào ý nghĩa sâu xa của Chân đế mà chỉ xét ở cấp độ Tục đế về tính "đúng và sai" trong suy nghĩ để dẫn đến những sự chọn lựa, quyết định hay phán xét của ta trong cuộc sống.

     Theo dòng chảy của thời gian, mỗi ngày ta phải đưa ra nhiều quyết định cho những vấn đề từ nhỏ đến lớn; và dĩ nhiên, ta luôn muốn đưa ra những quyết định đúng đắn. Thực tế là, có những vấn đề mà ta rất dễ quyết định vì sự đơn giản và tính đúng đắn của chúng mà xã hội đã thừa nhận như dừng xe khi gặp đèn đỏ, mặc đồ trang nghiêm khi đến những nơi thờ tự…; bên cạnh đó, cũng có những tình huống khiến ta phải cân nhắc đến những khía cạnh của chúng để đưa ra sự chọn lựa và quyết định cuối cùng. Mỗi quyết định được đưa ra đều dựa vào một lí lẽ logic nào đó. Đối với cùng một vấn đề, những lí lẽ logic khác nhau có thể sẽ dẫn đến những quyết định khác nhau.

     

     Có một người ăn mày nọ. Vì đã nhiều ngày trôi qua không có gì để ăn nên một hôm ông ta đã liều mình ăn trộm một ổ bánh mì từ một tiệm bánh. Người chủ phát hiện và truy hô cho người dân đuổi theo bắt ông ta. Trong lúc ấy, có một số người đuổi theo nhưng cũng có một số người mặc dù thấy vậy vẫn đứng nhìn và để cho ông ta chạy trốn. Trong câu chuyện này, những người đuổi theo người ăn mày cho rằng ông ta đã vi phạm pháp luật nên phải bị xử lí. Trong khi đó, những người không đuổi theo thì thể hiện sự cảm thông cho hoàn cảnh của người ăn mày, vì nếu không có ổ bánh mì đó thì có thể ông ta sẽ chết vì đói. Như vậy, trong cùng một vấn đề, hai chuỗi tư duy logic khác nhau tương ứng với hai khía cạnh pháp luật và đạo đức đã dẫn dắt những người trong cuộc đến hai quyết định trái ngược nhau.

     Thật vậy, không phải tất cả mọi chuyện trong cuộc sống đều luôn có thể dễ dàng phân biệt đúng hoặc sai một cách đơn thuần. Nó phụ thuộc vào tình huống và cách ta tư duy;  và mỗi sự chọn lựa đều có giá trị riêng của nó. Do vậy, ta cần rèn luyện tư duy đa chiều, đánh giá các vấn đề theo các chiều hướng khác nhau rồi chọn cho mình một quyết định phù hợp nhất có thể.